Júlíus K. Björnsson 13.06.06.

Minnisblað um samræmd próf í kjölfar umræðu og gagnrýni undanfarinna daga.

Undanfarna daga hefur verið í fjölmiðlum nokkur umræða um samræmd próf.   Nokkur leið miðstök urðu í dönskuprófinu, sem ber að harma, en sú gagnrýni sem komið hefur fram á íslenskuprófið virðist að mörgu leyti byggjast á misskilningi.  Meðfylgjandi þessu minnisblaði er sérstök greinargerð um dönskuprófið ásamt nokkrum athugasemdum um íslenskuprófið og þá gagnrýni sem fram kom á það.

Þegar umræða af þessu tagi fer fram er sjaldnast greint á milli framkvæmdar prófanna, og spurningarinnar um hvort eigi að halda próf af þessu tagi  og þess hvaða afleiðingar próftakan hefur fyrir nemendur.  Ef umræðan á að verða gagnleg, er nauðsynlegt að greina þessi atriði hvert frá öðru og ræða hvert þeirra sérstaklega án þess að blanda þessum málefnum saman. 

Mikið hefur verið rætt um stýringu samræmdra prófa og er þá aðallega átt við samræmd próf 10. bekkjar.  Mjög mismunandi er eftir skólum hversu mikil þessi áhrif eru og er það undir kennurum og skólastjórnendum komið hversu áberandi þessi áhrif verða.  Námsmatsstofnun hefur kannað á undanförnum árum hversu miklum tíma nemendur eyða í það að fara yfir gömul próf og æfa sig á þeim og hefur komið fram að þetta er mjög mismunandi eftir skólum.  Jafnframt hefur verið athugað hvort tengsl séu á milli þess að æfa sig mikið á gömlum prófum og frammistöðu og komið hefur í ljós að þau tengsl er lítil sem engin og þá kannski helst í þá áttina að miklar æfingar virðast tengjast lakari frammistöðu.

Vel er mögulegt að í sumum skólum og á meðal sumra nemenda skapist óþarflega mikil spenna og álag rétt fyrir þessi próf, en slíkt ástand tengist þá fyrst og fremst þeirri staðreynd að niðurstaða prófanna hefur veruleg áhrif á það hvort nemendur fá skólavist þar sem þeir óska eða ekki.  Eftir að framhaldsskólarnir hættu að vera hverfaskólar, hafa þessi áhrif eflaust aukist að einhverju leyti þar sem áhugi fyrir skólunum er mismikill og því ákveðin spenna tengd því að ná góðum árangri þannig að líkurnar á því að komast í hina eftirsóknarverðu skóla verði betri.  Því er ljóst að stýringin er fyrst og fremst vegna notkunar prófniðurstaðnanna og þeirrar staðreyndar að sú notkun skiptir nemendur verulega miklu máli varðandi áframhaldandi nám.  Því má leiða líkum að því að, jafnvel þótt þessi próf væru ekki til staðar í núverandi kerfi, myndi spennan hugsanlega ekkert minnka, þar sem áhugi nemenda er ekki jafn á öllum framhaldsskólum.  Við núverandi aðstæður er öllum nemendum tryggð skólavist, en kannski ekki þar sem þeir helst óska sjálfir og því er þetta óumdeilanlega spennuvaldur.  Ef samræmd próf væru ekki til staðar mætti gera ráð fyrir að álagið færðist yfir á kennara og skóla eða þá að framhaldsskólarnir myndu taka upp inntökupróf.

Talsvert hefur einnig verið rætt um falleinkunnir á samræmdum prófum og virðast menn þá gleyma og/eða leiða hjá sér þá staðreynd að engin skilgreind falleinkunn er notuð.  Menn miða gjarnan við einkunnina 5, en slíkt viðmið hefur aldrei komið fram og er allsendis óviðeigandi.  Þar sem reglugerðin um samræmd próf fyrirskipar að notaður skuli talnakvarðinn frá 1 til 10 við einkunnagjöf, er nauðsynlegt að nota allan þann talnakvarða þannig að öll sú geta sem prófin mæla rúmist innan hans.  Því verður meðalframmistaða á þessum prófum gjarnan nálægt miðjunni, þar sem fáir nemendur sýna að öllu jöfnu afburðaframmistöðu og og fáir sérlega laka frammistöðu.  Flestir er um miðjuna og fá því einkunnir sem eru nálægt miðju kvarðans.  Þetta þýðir því alls ekki að stærsti hluti nemenda sé að sýna slakan árangur, þó einkunnir þeirra á samræmdum prófum hafi tilhneigingu til þess að vera lægri en á hinum almennu skólaprófum, þar sem önnur notkun talnakvarðans á sér stað. 

Samræmd próf eru samin með hliðsjón af aðalnámskrá grunnskólans í hverju fagi og þau eru þannig gerð að þau spanni eins vel og kostur er, það svið færni og getu sem þar er tilgreint.  Nemandi sem þannig ræður við helming þess sem tilgreint er í námskránni fær einkunn nálægt miðjunni, sá sem getur allt eða nærri allt fær einkunn nálægt toppnum o.s.frv.

Það er því ljóst að sú hugsanlega stýring á skólastarfi sem fram kemur í gegnum samræmd próf, er fyrst og fremst tengd því hvernig niðurstöður þeirra eru notaðar.  Til samanburðar má nefna að hvorki skólar né kennarar upplifa þessa stýringu í sama mæli í tengslum við könnunarprófin í 4. og 7. bekk.  

Prófin í 10. bekk byggja alfarið á námskrá hvers fags, sem skólarnir verða að nota og fara eftir, hvort sem samræmd próf eru haldin eða ekki.  Ljóst er engu að síður að samræmdu prófin megna ekki í núverandi formi að prófa alla þá þætti sem í námskránum eru, þó þetta sé nokkuð mismunandi eftir greinum.  Það er því á ábyrgð skólanna sjálfra að sjá til þess að nám nemenda í þeim þáttum sem ekki er hægt að prófa samræmt, sé einnig metið á fullnægjandi hátt.  Vera má að skólum finnist að þannig sé lögð meiri áhersla á suma þætti námsins fram yfir aðra, en það losar þá ekki undan þeirri ábyrgð að sjá til þess að það námsmat sem skólinn sjálfur framkvæmir sé viðeigandi og nái yfir alla þætti námsins.